काठमाडौँ, १३ साउन ।  काठमाडौंको मुटुमा रहेको वीर अस्पताल  एउटा अस्पताल होइन, नेपालको आधुनिक स्वास्थ्य सेवाको जीवित इतिहास हो। अस्पताल परिसरमा देखिने बिरामी र आफन्तको भीडले एउटा सत्य सम्झाइरहन्छ—आर्थिक अवस्था जस्तोसुकै भए पनि उपचारको अन्तिम भरोसा अझै धेरै नेपालीका लागि वीर अस्पताल नै हो।

१३७ वर्षअघि भने अवस्था फरक थियो। उपचार सुविधा सीमित थियो, चिकित्सकको संख्या न्यून थियो र सर्वसाधारणका लागि आधुनिक चिकित्सा सेवा सहज पहुँचमा थिएन। त्यही समयमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री वीरशमशेर जबराले एउटा यस्तो अस्पताल स्थापना गर्ने निर्णय गर्नुभयो । जहाँ धनको अभाव उपचारमा बाधा नबनोस्। त्यही सोचको परिणामस्वरूप विसं १९४६ साउन १२ गते वीर अस्पतालको स्थापना भयो। वीर अस्पतालमा स्थापना कालमा कहिलेकाँही भारतको कोलकोत्ताबाट चिकित्सकहरु आएर उपचार गर्ने गर्दथे । 

त्यसबेला अस्पतालमा बिरामीका लागि उपचार मात्र होइन, औषधि, खाना, बसोबास र आवश्यक सेवकको व्यवस्था समेत निःशुल्क गरिएको थियो। राज्यले नागरिकको स्वास्थ्यको जिम्मेवारी लिनुपर्छ भन्ने सोच त्यस समयकै लागि दूरदर्शी अवधारणा थियो।

समय परिवर्तनसँगै स्वास्थ्य सेवाको स्वरूप बदलियो। अस्पताल विस्तार भयो, सेवा थपिए, विशेषज्ञता बढ्यो र प्रविधि भित्रियो। तर एउटा कुरा भने परिवर्तन भएन—देशभरबाट आउने बिरामीको भरोसा।

पाँच शय्याबाट राष्ट्रिय रेफरल अस्पतालसम्म

वीर अस्पतालको यात्रा पाँच शय्याबाट सुरु भएको थियो। सुरुआती चरणमा सीमित जनशक्ति र न्यून स्रोत–साधनका बीच उपचार सेवा सञ्चालन गरिन्थ्यो। त्यसबेला नेपालमा पर्याप्त चिकित्सक नभएकाले कहिलेकाहीँ भारतको कोलकाताबाट चिकित्सक बोलाएर समेत उपचार सेवा सञ्चालन गरिएको इतिहासमा उल्लेख छ।

आज त्यही अस्पताल ९६० शय्याको राष्ट्रिय रेफरल अस्पतालका रूपमा विकसित भएको छ। राष्ट्रिय ट्रमा सेन्टर मार्फत थप २२० शय्यामा दुर्घटना तथा हाडजोर्नीसम्बन्धी विशिष्टीकृत सेवा सञ्चालन भइरहेको छ। अस्पतालमा २६ विभाग, ३९ वटा वार्ड र विभिन्न विशिष्टीकृत उपचार कक्षबाट दैनिक हजारौँ बिरामीले सेवा लिइरहेका छन्।

नेपालका दुर्गम गाउँदेखि राजधानीसम्मका बिरामीका लागि वीर अस्पताल अझै पनि अन्तिम आशाको केन्द्र बनेको छ। निजी अस्पतालमा महँगो उपचार गर्न नसक्ने नागरिकका लागि यो अस्पताल आज पनि जीवन बचाउने आधार बनेको छ।

आधुनिक चिकित्साको आधारशिला

नेपालमा आधुनिक विशेषज्ञ स्वास्थ्य सेवाको संस्थागत विकासमा वीर अस्पतालको योगदान अतुलनीय छ। मुटुको पहिलो शल्यक्रिया, मिर्गौला प्रत्यारोपण, मस्तिष्क तथा स्नायुसम्बन्धी शल्यक्रिया, सघन उपचार सेवा लगायतका धेरै महत्वपूर्ण सेवाको सुरुआत यही अस्पतालबाट भएको हो।

नेपालको स्वास्थ्य प्रणाली विकासको इतिहास लेख्दा वीर अस्पताललाई अलग राख्न सकिँदैन। यहाँबाट सुरु भएका धेरै सेवा पछि छुट्टै विशिष्टीकृत अस्पतालका रूपमा विस्तार भए।

प्रसूति तथा स्त्रीरोग सेवा विस्तार हुँदै परोपकार प्रसूति तथा स्त्रीरोग अस्पताल स्थापना भयो। मानसिक स्वास्थ्य सेवा लगनखेलस्थित मानसिक अस्पतालमा विस्तार गरियो। बाल स्वास्थ्य सेवा कान्ति बाल अस्पतालमा विकसित भयो भने सरुवा रोग उपचार सेवा विस्तार हुँदै शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पताल स्थापना भयो।

यस अर्थमा वीर अस्पताल आफैँ एउटा अस्पताल मात्र होइन, नेपालका धेरै सरकारी विशिष्टीकृत अस्पतालहरूको जननी संस्था पनि हो।

इतिहासको गौरवसँगै बढ्दै चुनौती

वीर अस्पतालको इतिहास गौरवपूर्ण छ। तर इतिहासको गौरवले मात्र वर्तमानका चुनौती समाधान गर्दैन।

हरेक दिन बढ्दै गएको बिरामीको चाप, सीमित भौतिक संरचना, विशेषज्ञ जनशक्तिको अभाव, पुराना भवन, अत्याधुनिक उपकरणको आवश्यकता र सेवा विस्तारको दबाबले अस्पताललाई नयाँ मोडमा उभ्याएको छ।

अस्पतालले आफ्नो ऐतिहासिक भूमिका जोगाउँदै आगामी पुस्ताको स्वास्थ्य आवश्यकतालाई कसरी सम्बोधन गर्ने भन्ने प्रश्न अहिले सबैभन्दा महत्वपूर्ण बनेको छ।

यही कारणले वीर अस्पतालको १३७ वर्षको यात्रा केवल विगतको स्मरण मात्र होइन, आगामी शताब्दीको तयारी पनि हो। 
वीर अस्पताल स्थापना हुनुको मूल उद्देश्य सर्वसाधारण नागरिकलाई आधुनिक स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउनु थियो। तत्कालीन प्रधानमन्त्री वीरशमशेर जबराले विसं १९४६ मा अस्पताल स्थापना गर्दा राज्यले आफ्ना रैतीको स्वास्थ्यको जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्छ भन्ने सोचलाई प्राथमिकता दिनुभएको थियो। त्यसबेला आर्थिक अभावका कारण कुनै पनि नागरिक उपचारबाट वञ्चित नहोस् भन्ने उद्देश्यले उपचार मात्र होइन, औषधि, खाना, बसोबास र आवश्यक स्याहारसमेत निःशुल्क उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरिएको थियो।

त्यतिबेला नेपालमा आधुनिक अस्पतालको अवधारणा नै नयाँ थियो। निजी स्वास्थ्य संस्था थिएनन्, विशेषज्ञ चिकित्सकको संख्या अत्यन्त न्यून थियो र उपचारका विकल्प पनि सीमित थिए। यस्तो अवस्थामा वीर अस्पताल केवल उपचार गर्ने संस्था मात्र थिएन, राज्यले नागरिकप्रति निर्वाह गर्नुपर्ने सामाजिक दायित्वको प्रतीकका रूपमा स्थापित भएको थियो।

वीर अस्पतालको इतिहास हेर्दा उपचारलाई व्यापार होइन, सार्वजनिक सेवाका रूपमा हेरिएको स्पष्ट देखिन्छ। अस्पतालको प्रारम्भिक व्यवस्थापनमा बिरामीको आर्थिक अवस्थाभन्दा उसको स्वास्थ्यलाई प्राथमिकतामा राखिएको थियो। त्यसैले वीर अस्पताललाई नेपालमा सामाजिक न्यायमा आधारित सार्वजनिक स्वास्थ्य सेवाको सुरुवात मानिन्छ।

तर समयसँगै नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीमा व्यापक परिवर्तन आयो। जनसङ्ख्या बढ्यो, रोगको स्वरूप परिवर्तन भयो, उपचार पद्धति जटिल बन्दै गयो र अत्याधुनिक उपकरण तथा विशेषज्ञ जनशक्तिको आवश्यकता बढ्दै गयो। अस्पताल सञ्चालन खर्च पनि निरन्तर बढ्न थालेपछि पूर्ण रूपमा निःशुल्क उपचार सेवा निरन्तरता दिन कठिन हुँदै गयो।

हाल वीर अस्पतालमा सरकारले तोकेका विभिन्न कार्यक्रमअन्तर्गत निश्चित समूहका नागरिकले निःशुल्क वा सहुलियतपूर्ण सेवा प्राप्त गरिरहेका छन्। तर अधिकांश उपचार सेवामा सरकारले निर्धारण गरेको शुल्क तिर्नुपर्ने व्यवस्था छ। यद्यपि ती शुल्क निजी अस्पतालको तुलनामा निकै कम भएकाले सीमित आर्थिक अवस्था भएका नागरिकका लागि वीर अस्पताल अझै पनि सबैभन्दा सहज विकल्प बनेको छ।

वीर अस्पतालमा स्थापना कालदेखि चलिआएको एउटा मानवीय परम्परा भने अझै कायम छ। अस्पतालमा भर्ना भएका बिरामीलाई निःशुल्क खाना उपलब्ध गराउने व्यवस्था अहिले पनि निरन्तर छ। यो परम्पराले अस्पतालको सामाजिक उत्तरदायित्व र सेवामुखी चरित्रलाई आज पनि जीवन्त राखेको छ।

स्वास्थ्य सेवा अधिकारका रूपमा स्थापित भइसकेको वर्तमान समयमा वीर अस्पतालको भूमिका झन् महत्वपूर्ण बनेको छ। विशेषज्ञ उपचारको बढ्दो आवश्यकता, विपन्न नागरिकको उपचार पहुँच र स्वास्थ्य सेवामा समान अवसर सुनिश्चित गर्ने दायित्वका कारण वीर अस्पतालमाथिको जनविश्वास अझै कायम छ।

यद्यपि स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार अब वीर अस्पताललाई केवल सस्तो उपचार दिने संस्थाका रूपमा सीमित राखेर पुग्दैन। गुणस्तरीय सेवा, आधुनिक प्रविधि, दक्ष जनशक्ति र दिगो वित्तीय व्यवस्थापनबीच सन्तुलन कायम गर्दै सार्वजनिक स्वास्थ्य सेवाको उत्कृष्ट नमुना बनाउनु आजको आवश्यकता हो। यसका लागि सरकारले ऐतिहासिक विरासत जोगाउँदै समयअनुकूल लगानी र सुधारलाई तीव्रता दिनुपर्ने उनीहरूको धारणा छ।

यसरी हेर्दा, वीर अस्पतालको यात्रा निःशुल्क उपचारको अवधारणाबाट सुरु भएर आज सहुलियतपूर्ण, विशेषज्ञ र बहुआयामिक स्वास्थ्य सेवाको केन्द्रसम्म आइपुगेको छ। यद्यपि यसको स्थापनाको मूल भावना भने अझै उस्तै छ—आर्थिक अवस्था जस्तोसुकै भए पनि नागरिक उपचारको अधिकारबाट वञ्चित हुनु हुँदैन।
चिकित्सा विज्ञान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान (न्याम्स) का उपकुलपति प्रा डा. विवेक आचार्यका अनुसार वीर अस्पतालको इतिहास एउटा अस्पतालको मात्र इतिहास होइन, नेपालको आधुनिक स्वास्थ्य प्रणालीको विकासक्रम हो। उहाँका अनुसार नेपालमा विशेषज्ञ चिकित्सक उत्पादन, स्वास्थ्य अनुसन्धान र गुणस्तरीय उपचार सेवाको संस्थागत विकासमा वीर अस्पतालले नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरेको छ।

वीर अस्पताल इतिहासको गौरवमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन, डा.आचार्यले भन्नुभयो,“बदलिँदो स्वास्थ्य आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न अनुसन्धान, नवीन प्रविधि र विशिष्टीकृत उपचार सेवामा अझ सशक्त रूपमा अघि बढ्नुपर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका अस्पतालसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्नु आजको आवश्यकता हो।”

वीर अस्पतालका पूर्वनिर्देशक प्रा डा. बुलन्द थापाले आफ्नो कार्यकालमा अस्पतालको सेवा सुधार, व्यवस्थापन र पूर्वाधार विकासमा महत्वपूर्ण काम भएको उल्लेख गर्दै अहिले पनि जनशक्ति र पूर्वाधारको अभाव मुख्य चुनौतीका रूपमा रहेको बताउनुहुन्छ।

उहाँका अनुसार बिरामीको बढ्दो चापअनुसार अस्पतालको क्षमता विस्तार हुन सकेको छैन। “देशकै सबैभन्दा ठूलो सरकारी अस्पताल भएकाले वीरलाई कम्तीमा एक हजार पाँच सय शय्यासम्म विस्तार गरी अत्याधुनिक उपकरण र पर्याप्त विशेषज्ञ जनशक्तिसहित अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको स्वास्थ्य संस्था बनाउनु आवश्यक छ,” उहाँको भनाइ छ।

अस्पतालका निवर्तमान निर्देशक प्राडा. दिलीप शर्माका अनुसार सीमित स्रोत–साधनका बाबजुद वीर अस्पतालले सर्वसाधारणलाई सुलभ शुल्कमा विशेषज्ञ स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउँदै आएको छ। उहाँले पछिल्ला वर्षहरूमा सेवा विस्तार, उपकरण आधुनिकीकरण र विशेषज्ञ जनशक्ति व्यवस्थापनका क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रयास भएको बताउनुहुन्छ।

उहाँल आगामी दशकका लागि संरचनागत सुधार अपरिहार्य रहेको बताउनुभयो । बिरामीको चापअनुसार भौतिक संरचना विस्तार हुन सकेको छैन। सेवा विस्तारसँगै अस्पतालको पुनःसंरचना, डिजिटल स्वास्थ्य प्रणालीको विकास, अनुसन्धानको प्रवर्द्धन र विशिष्टीकृत उपचार सेवामा थप लगानी गर्न आवश्यक रहेको उहाँको भनाई छ । 

स्वास्थ्य तथा खाद्य स्वच्छता मन्त्रालयका सचिव डा. विकास देवकोटा  वीर अस्पताललाई सरकारको प्राथमिकतामा रहेको स्वास्थ्य संस्थाका रूपमा लिनुहुन्छ। उहाँका अनुसार वीर अस्पताललाई आवश्यक उपकरण, पूर्वाधार र सेवा विस्तारका लागि मन्त्रालयले योजनाबद्ध रूपमा काम गरिरहेको छ।

उहाँले वीर अस्पताल नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीको मेरुदण्ड रहेको बताउँदै बढ्दो जनसङ्ख्या, नसर्ने रोगको विस्तार, नयाँ स्वास्थ्य चुनौती र अत्याधुनिक उपचार प्रविधिको आवश्यकतालाई मध्यनजर गर्दै अस्पताललाई भविष्यका आवश्यकताअनुसार रूपान्तरण गर्नुपर्ने बताउनुभयो ।