काठमाडौँ, २५ साउन । स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रममा बीमितले तिर्ने योगदान रकम यथावत् रहे पनि पछिल्लो दुई वर्षमा बीमितले प्राप्त गर्ने औषधिको सूची भने घटाइएको छ । 

स्वास्थ्य बीमा बोर्डले सुविधा थैलीको दोस्रो संशोधनपछि हालसम्म १८७ प्रकारका औषधि सूचीबाट हटाएको हो ।

स्वास्थ्य बीमा बोर्डको सुविधा थैलीको दोस्रो संशोधनसम्म बीमितका लागि १ हजार २८९ प्रकारका औषधि समावेश थिए । त्यसपछि गरिएको तेस्रो संशोधनबाट औषधिको संख्या १ हजार १५६ मा सीमित गरिएको थियो । त्यसको केही समयपछि गरिएको चौथो संशोधनमा थप ५४ प्रकारका औषधि हटाइएपछि अहिले सुविधा थैलीमा १ हजार १०२ प्रकारका औषधि समावेश छन् ।

चौथो संशोधन गत ५ साउनदेखि कार्यान्वयनमा आएको हो । पछिल्लो दुई वर्षमा तीन चरणमा गरिएको पुनरावलोकनका क्रममा सुविधा थैलीबाट आकस्मिक सेवामा प्रयोग हुने केही औषधि तथा केही खोपसमेत हटाइएको बोर्डले जनाएको छ ।

स्वास्थ्य बीमा बोर्डले औषधिको सूची घटाउनुको प्रमुख कारण एउटै प्रयोजनका लागि प्रयोग हुने औषधिको संख्या धेरै हुनु रहेको जनाएको छ । बोर्डका अनुसार सुविधा थैलीलाई समयअनुकूल बनाउन तथा औषधिको सूचीलाई व्यवस्थित गर्ने क्रममा औषधिको पुनरावलोकन गरिएको हो ।

स्वास्थ्य बीमा बोर्डका प्रवक्ता तथा वरिष्ठ मेडिकल सुपरिटेन्डेन्ट डा पवनकुमार साहका अनुसार एउटै प्रयोजनका लागि प्रयोग हुने औषधिमध्ये आवश्यकताका आधारमा सूची व्यवस्थापन गरिएको हो ।

स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रमलाई सुधार गर्ने योजनाअनुसार सुविधा थैलीमा रहेका औषधिको सूचीमा पनि आवश्यक पुनरावलोकन गरिएको हो,” उहाँले भन्नुभयो “एउटै प्रयोजनका लागि प्रयोग हुने औषधिको संख्या धेरै भएकाले सूचीलाई व्यवस्थित गरिएको हो । यसबाट सेवाग्राहीलाई उल्लेख्य असर नपर्ने हाम्रो बुझाइ छ ।”

डा. साहका अनुसार पछिल्लो संशोधनमा केही खोपसमेत सुविधा थैलीबाट हटाइएको छ ।

बोर्डले औषधिको सूची पुनरावलोकनलाई नियमित प्रक्रिया भने पनि कुन औषधि कुन आधारमा हटाइयो भन्ने विषयमा थप स्पष्टता आवश्यक देखिन्छ । विशेषगरी हटाइएका औषधिको चिकित्सकीय आवश्यकता, प्रयोगको अवस्था तथा तिनको विकल्पका रूपमा सुविधा थैलीमा रहेका औषधिबारे बीमितलाई स्पष्ट जानकारी दिनुपर्ने देखिन्छ ।

औषधिको सूचीमा समान प्रयोजनका विभिन्न औषधि समावेश भएको अवस्थामा तिनको पुनरावलोकन गर्नु व्यवस्थापनको सामान्य प्रक्रिया हुन सक्छ । तर त्यस्तो निर्णय गर्दा बीमितको उपचारमा सहज पहुँच, औषधिको उपलब्धता, चिकित्सकीय आवश्यकता तथा उपचारमा पर्ने आर्थिक भारलाई समेत आधार बनाउनु आवश्यक हुन्छ ।

बीमितहरूले भने आफूले तिर्ने योगदान रकमको तुलनामा प्राप्त हुने सुविधा निरन्तर घट्दै जानु उचित नभएको बताएका छन् । उनीहरूले सुविधा थैलीमा हुने परिवर्तनबारे बीमितलाई पर्याप्त जानकारी दिनुपर्ने र औषधि हटाउने निर्णयको आधार सार्वजनिक गर्नुपर्ने माग गरेका छन् ।

बालाजु माछापोखरीका रमेश ढुंगानाले बीमितले तिर्ने योगदान र प्राप्त गर्ने सुविधाबीच उचित सन्तुलन कायम हुनुपर्ने बताउनुभयो । 

बीमितले तिर्ने योगदान रकम यथावत् राखेर सुविधा थैलीमा निरन्तर परिवर्तन गरिँदा बीमितमा स्वाभाविक रूपमा चासो उत्पन्न हुन्छ,” उहाले भन्नुभयो, “औषधि वा उपचार सुविधा परिवर्तन गरिएको हो भने त्यसको आधार र कारण सम्बन्धित सबैलाई स्पष्ट रूपमा जानकारी गराउनु उपयुक्त हुन्छ ।”

स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रमअन्तर्गत बीमितले अस्पतालबाट औषधि, स्वास्थ्य परीक्षण तथा उपचार सेवा प्राप्त गर्ने व्यवस्था छ । तर कतिपय स्वास्थ्य संस्थामा बीमाअन्तर्गत उपलब्ध हुनुपर्ने औषधि तथा सेवा सहज रूपमा उपलब्ध नभएको गुनासो पनि बीमितबाट आउने गरेको छ ।

अस्पतालमा बीमाअन्तर्गतको औषधि उपलब्ध नभएको अवस्थामा बिरामीले निजी खर्चमा औषधि खरिद गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । त्यस्तै, आवश्यक परीक्षण वा उपचार सेवा उपलब्ध नभएमा अर्को स्वास्थ्य संस्थामा जानुपर्ने अवस्था पनि हुन सक्छ ।

यस्तो अवस्थामा सुविधा थैलीबाट औषधि हटाउँदा त्यसको प्रभाव बीमितको उपचार खर्चमा पर्न सक्छ । त्यसैले औषधिको सूची पुनरावलोकन गर्दा हटाइएका औषधिको विकल्प, त्यसको उपलब्धता र बीमितको व्यक्तिगत खर्चमा पर्ने सम्भावित प्रभावबारे समेत मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रमको सुविधा थैलीमा औषधि मात्र नभई विभिन्न स्वास्थ्य परीक्षण तथा उपचार सेवा पनि समावेश छन् । पछिल्लो समय उपचार सेवाको उपयोगमा पनि सीमा निर्धारण गरिएको छ । बोर्डले तेस्रो संशोधनपछि २५ हजार रुपियाँभन्दा बढीको ओपिडी सेवा नदिने व्यवस्था गरेको छ ।

त्यस्तै, सरकारी स्वास्थ्य संस्थामा १० प्रतिशत र निजी स्वास्थ्य संस्थामा २० प्रतिशत रकम बीमितले स्वयं व्यहोर्नुपर्ने सहभुक्तानीको व्यवस्था छ ।

उपचार खर्च बढिरहेको अवस्थामा बीमितले व्यहोर्नुपर्ने सहभुक्तानी र सुविधा थैलीमा समावेश सेवामा हुने परिवर्तनले बीमितको वास्तविक स्वास्थ्य खर्चमा कस्तो प्रभाव पारेको छ भन्ने विषयमा अध्ययन आवश्यक देखिन्छ ।

स्वास्थ्य बीमा बोर्डका अनुसार सुविधा थैलीलाई समयअनुकूल पुनरावलोकन गर्नु कार्यक्रम व्यवस्थापनको आवश्यक प्रक्रिया हो । औषधिको प्रभावकारिता, प्रयोगको अवस्था, समान प्रयोजनका औषधिको उपलब्धता तथा कार्यक्रमको दिगोपनालाई ध्यानमा राखेर सूचीमा परिवर्तन गर्न सकिने बोर्डको भनाइ छ ।

तर सुविधा थैलीमा हुने परिवर्तनलाई पारदर्शी बनाउन कुन औषधि हटाइयो, त्यसको कारण के हो, त्यसको विकल्प कुन औषधिलाई बनाइएको छ र बीमितले उक्त विकल्प सहज रूपमा प्राप्त गर्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने विवरण सार्वजनिक गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ ।

स्वास्थ्य बीमा सामाजिक सुरक्षासँग जोडिएको कार्यक्रम भएकाले यसको सुविधा थैलीमा हुने परिवर्तनले प्रत्यक्ष रूपमा बीमितको उपचारमा प्रभाव पार्न सक्छ । त्यसैले औषधिको सूची पुनरावलोकन गर्दा कार्यक्रमको आर्थिक दिगोपनासँगै बीमितको स्वास्थ्य अधिकार र उपचारमा पहुँचलाई पनि समान प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ ।

पछिल्लो दुई वर्षमा १८७ प्रकारका औषधि सुविधा थैलीबाट हटाइएको अवस्थामा त्यसबाट बीमितको उपचारमा कस्तो प्रभाव परेको छ भन्ने विषयमा बोर्डबाट विस्तृत तथ्यांक सार्वजनिक भएको छैन । हटाइएका औषधिको प्रयोगदर, ती औषधि प्रयोग गर्ने बीमितको संख्या, विकल्पका रूपमा राखिएका औषधिको उपलब्धता तथा बीमितको व्यक्तिगत खर्चमा परेको प्रभावसम्बन्धी तथ्यांक सार्वजनिक भएमा निर्णयको प्रभाव मूल्याङ्कन गर्न सहज हुनेछ ।

स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रमप्रति नागरिकको विश्वास कायम राख्न सुविधा थैलीमा हुने परिवर्तनबारे पारदर्शिता आवश्यक छ । बीमितले आफूले तिरेको योगदानको बदलामा कुन–कुन सेवा तथा औषधि प्राप्त गर्ने भन्ने विषय स्पष्ट रूपमा जानकारी पाउनु आवश्यक हुन्छ ।

त्यसैले सुविधा थैलीको पुनरावलोकनलाई केवल औषधिको संख्या घटाउने वा बढाउने विषयका रूपमा नभई बीमितको उपचारमा पहुँच, औषधिको उपलब्धता, सेवाको गुणस्तर र उपचारमा लाग्ने व्यक्तिगत खर्चमा पर्ने प्रभावका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

स्वास्थ्य बीमा बोर्डले एउटै प्रयोजनका लागि प्रयोग हुने औषधिको संख्या धेरै भएकाले सूची पुनरावलोकन गरिएको जनाएको छ । अब कुन औषधि कुन आधारमा हटाइएको हो र त्यसको विकल्पका रूपमा बीमितलाई कुन सेवा तथा औषधि उपलब्ध हुन्छ भन्ने विषय स्पष्ट पार्न सकेमा सुविधा थैलीमा गरिएको परिवर्तनप्रति बीमितको बुझाइ र विश्वास थप सुदृढ हुने देखिन्छ ।